Глоссарий

Шежіре

Қазақ халқының ата-тек тарихын сақтайтын генеалогиялық дәстүр. Ауызша немесе жазбаша түрде ұрпақтан ұрпаққа берілетін ру тарихы.

Қазақ дәстүрі бойынша әр адам білуге тиіс жеті буын бабасы. Жеті ата шегінде некеге тыйым салынады (экзогамия).

Қазақ халқының үш тарихи бірлігінің бірі: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз. Әр жүз бірнеше рулардан тұрады.

Қазақ қоғамындағы тайпалық бірлік. Әр ру жүзге жатады, өзінің тамғасы, ұраны, тарихы бар. Мысалы: Найман, Арғын, Дулат.

Рудың белгісі — малға, заттарға, қаруға басылатын таңба. Әр рудың өзіне тән тамғасы бар, ол рудың меншігін білдіреді.

Рудың соғыс кезінде қолданатын айғайы. Ол руластарды біріктіріп, жауды үрейлендіру үшін қолданылды. Мысалы: «Алаш!», «Аруақ!»

Ерлік көрсеткен жауынгер, халық қаһарманы. Батыр атағы ерлік істері үшін берілген, бүкіл руға құрмет болған.

Қазақ қоғамындағы сот, дау-дамай шешуші тұлға. Билер шешімді әділет пен дәстүрге сүйеніп шығарған.

Қазақтың дәстүрлі ақын-жырлаушысы. Жыраулар тарих пен шежірені жырмен сақтаған, хандарға кеңесші болған.

Ақылды, тәжірибелі қарт — ру мен ауылдың рухани жетекшісі. Ақсақалдар ру тарихын білетін, жастарды тәрбиелейтін тұлғалар.

Жеті ата шегінде некеге тыйым салу ережесі. Бір рудан шыққан жігіт пен қыз жеті буынға дейін туыс болмауы тиіс.

Қазақтардың дәстүрлі қоныстану бірлігі — бірнеше отбасыдан тұратын ауыл. Көшпелі тұрмыста ауыл — негізгі қоғамдық бірлік.

Қазақ хандығының жоғарғы билеушісі. Хандар жүздер мен рулар арасындағы бірлікті қамтамасыз етіп, әскерді басқарған.

Шыңғыс ханнан тараған ақсүйек — хан тегінің өкілі. Сұлтандар билік құрылымында жоғары орын алған, хан тұқымы болған.